Tarihi ve Arkeolojik Çalışmaların Sonuçları
Kilikya Tarihi
Kilikya Ovası her dönemde Anadolu Platosu, Kıbrıs ve Suriye üzerinden, Mezopotamya ve Mısır ile önemli ilişkilere sahipti.
Bölgenin bu özelliği Kalkolitik Dönem‘den itibaren buluntulara yansımaktadır. Kalkolitik Dönem‘de bölgede bulunan seramik buluntuları, kuzey Suriye ve kuzey Mezopotamya‘yla benzerlik göstermekle beraber Orta Anadolu ile ilişkilidir. Bir kuzey Mezopotamya kültürü olan ‘Halaf Kültürü‘ ve onu takip eden ‘Ubaid Kültürü‘ Kilikya Bölgesi‘nde görülmektedir. Bölgenin doğusunda bulunan Amik Ovasını Amanus Dağları Kilikya‘dan ayırır. Ancak, bu bölge ile özellikle Amik E ve F evrelerinde yakın bağların olduğu tespit edilmiştir.
Kilikya Ovası ile tarihi bilgileri M.Ö. 2. binyıla tarihlenen kaynaklardan almaktayız. Bu kaynaklarda ›Kawa Ülkesinden‹ bahsedilmektedir.
Kizzuwatna‘nın Hitit Dönemi tarihi coğrafyasına
ilişkin bir harita.
Orta Tunç Çağı‘nın sonlarında (yaklaşık M.Ö. 1600‘lerde) Hurri dili ve dini Kilikya‘da yayılmıştı ve Hitit dili ile akraba olan Luvi Dili ile karışmıştı. M.Ö.
2. binin ortalarında ortaya çıkan Kizzuwatna Krallığı bölgeye hakim olur ve M.Ö. 1350‘lerde Hitit İmparatorluğu‘na dahil olana kadar, Hitit ve bir Hurri krallığı olan Mitanni arasında bağımsız bir krallık olarak karşımıza çıkar. Yazılı kaynaklardan birçok kralın ismi bilinmektedir.
Hitit kültür ve politik tarihinde Kizzuwatna önemli bir konuma sahiptir: bölge, Suriye ile ilişkileri sağlayarak ticarete katkıda bulunuyordu ve aynı zamanda stratejik açıdan önem kazanıyordu. Kizzuwatna Hitit İmparatorluğu‘nu kültürel ve özellikle dini anlamda etkilemiştir. Geç Tunç Çağı sonunda, Kizzuwatna Krallığı, diğer krallıklarla birlikte ortadan kalkar. Onun yerine M.Ö.
1. binde küçük krallıklar olan, Adana‘nın kuzeyinde Toroslarda Hilakku ve Kilikya Ovası‘nda Que, Qawa ortaya çıkar. Bu krallıklar Torosların kuzeyindeki Tabal‘da ve kuzey Suriye‘deki Geç Hitit krallıkları ile ilişki içindeydiler. Zamanla Asur Devleti‘nin baskısı artar ve bu krallıklar Asur Devleti‘ne bağlanırlar.
Azatiwaya‘da (Karatepe) bulunan, M.Ö. 8. yy.‘a tarihlenen ve o dönemde yaşı küçük olan kral Awarik‘in koruyucusu olan Azatiwadas‘ın yazıtında, krallığın ismi ‘mq‘dn, ›Adana Ovası‹ olarak ve Awarik ise bt mpš ›Mopsos‘un evinden‹ mlk dnym ›Danaoların Kralı‹ olarak geçmektedir. Fenike dilinde MP ve Luvi dilinde Muksa olarak adı geçen Mopsos, M.Ö. 12. yy.‘a tarihlenen Grek kaynaklarına göre Pamphylia‘da ve Kilikya‘da krallık yapmıştır ve daha sonra ise Tarhuntassa kralı olması olasıdır. Mopsos, ismini ovalık Kilikya‘daki birçok yerleşime vermiştir (Ör. Mopsuhestia). Karatepe yazıtlarında ismi geçen Awarik/Warikas (Asur dilinde Urikki/Urik), Asur kralı III. Tiglat-Pileser‘in çağdaşıdır ve Çineköy heykelinin üzerindeki yazıtta ülkesinin isminin Hiyawa olduğunu belirtir. Bu yer adı, etimolojik olarak Asur dilindeki Qawe/Quwe/Que ve Geç Babil dilindeki Hume ile bağlantılıdır. Eğer, Cebelires Dağı‘ndaki Pihala‘as (Pellas) yazıtında ismi geçen Urikku, Awarik ile özdeşleştirilirse, Que‘nin nüfuzunun Alanya Bölgesi‘nde kadar ulaştığı öne sürülebilir.
Que, III. Tiglat-Pileser (M.Ö. 744–727) döneminden itibaren Asur Devleti‘nin baskısı gittikçe artar ve V. Salmanasar (M.Ö. 726–722) döneminde krallık Asur devletinin bir parçası olur. Zaman zaman isyanların çıkmasına rağmen, bölge önceleri Asur Devleti‘nin ve daha sonra ise Babil Devleti‘nin bir parçası olarak kalır.
Pers Dönemi‘nde, olasılıkla Hilakku‘lu Syènnesis sülalesi – Luvi dilinde suwanassa kelimesinden geldiği düşünülen ve ›köpeğe ait‹ anlamına gelen bu isim, Klasik Dönem metinlerinde yanlış yorumlanarak bir ünvan olarak değil de, bir kişi ismi olarak karşımıza çıkar ve komşu Hilakku ile birlikte, daha geç dönemlerde ›Dağlık Kilikya‹ olarak adlandırılan Ura‘nın batısı (=Seleukeia, Silifke)ile birlikte bir eyalet haline getirilir. Büyük bir olasılıkla, bu dönemden itibaren, coğrafi ve morfolojik açıdan birbirlerinden çok farklı olan bu iki bölge için de ›Kilikya‹ ismi kullanılmaya başlanmıştır.
Helenistik Dönemde, Seleukoslar ve Ptolemaioslar Kilikya için savaşmışlardır. Seleukia am Kalykadnos, Aigeai ve Arsinoe kentleri ile büyük bir olasılıkla Olba, bağımsız kentler olarak yeniden iskan edilmişlerdir.
Pompeius Dönemi‘nde, bir Roma eyaleti olan Ovalık Kilikya, yerel deniz korsanlarından alınır. Ancak, bölgeden, önceleri yerel bir kral olan Tarkondimotos sorumlu olur. M.Ö. 51/50 yıllarında Cicero bölgeyi, Tarsus‘tan yönetir.
Roma Dönemi‘nden sonra, Kilikya, Bizans İmparatorluğu‘nun ve Emevi ve Abbasi Hailfeliklerinin kontrolu altına girer. Orta Çağ‘da 1078 ve 1375 arasında ise bölgede, Küçük Ermeni Krallığı hüküm sürer.
Sonraki Bölüm: Kilikya Bölgesinin Tarihi Coğrafyası ve Sirkeli Höyük‘ün Antik İsmi = Lawazantiya.